Ý nghĩa Lễ Vu Lan và Lễ Vu Lan tại Việt Nam xưa

Ngày của chư Phật - Lễ Tự Tứ

Có một truyền thống trong Phật giáo cổ đại rằng những người xuất gia tu tập và An cư kiết hạ trong mùa mưa mỗi năm. Đây được gọi là khóa tu an cư trong mùa hạ. Kể từ ngày rằm tháng mười một theo Phật lịch, các Phật tử Nam tông tổ chức lễ dâng y Kathina vào khoảng tháng 10 Tây lịch. Do sự khác biệt về khí hậu giữa các nước Phật giáo Bắc Tông và Ấn Độ, quý Sư đã thay đổi khóa tu mùa hè từ ngày 15 tháng 4 sang ngày 15 tháng 7. Sau ba tháng tu tập nghiêm túc, Chư Tăng sẽ làm lễ Tự tứ, ngày tự tứ 自恣日 là ngày lễ cuối mùa an cư của chư Tăng thuộc Phật giáo Bắc tông. Đây là Ngày Phật hoan hỉ 佛歡喜日, bởi vì sau 3 tháng vào rừng trầm tư suy tưởng, các môn đồ của Phật trở về, báo với Phật về sự tiến bộ của họ. Đức Phật rất vui vì thấy nhiều đệ tử đạt đến sự Khai sáng. Ngày tự tứ cũng được xem là ngày “tự phê bình, kiểm điểm cá nhân”. Từng vị Tăng ra giữa các đồng môn, thành khẩn kể những lỗi lầm mà mình đã phạm và thỉnh cầu Phật cũng như các chư Tăng chỉ bảo điều tốt để sám hối và sửa sai. vì vậy ngày 15 tháng 7 được gọi là Ngày vui của các vị Phật hoặc Ngày Bát nhã của Tăng đoàn. Các Phật tử sử dụng ullambana để cúng dường Tam Bảo — Phật, Pháp và Tăng — những người giải cứu chúng sinh đau khổ trong sáu nẻo luân hồi.

Lễ Vu Lan - Tri ân Thầy Tổ tại Tổ đình Quan Âm tu viện, 2019.

Ullambana (Vu Lan Bồn)

Theo Đức Phật Nói Kinh Ullambana, từ tiếng Phạn उल्लम्बन được kết hợp từ “ullam” có nghĩa là “treo ngược” và “bana” có nghĩa là một cái bồn, chậu sạch để chứa đựng phẩm vật cúng dường. Cùng với nhau, Ullambana có nghĩa là một công cụ để giải cứu nỗi đau khổ khi bị treo ngược. Nó có thể được hiểu là giải cứu chúng sinh đang đau khổ trong địa ngục bằng cách cúng dường Đức Phật và chư Tăng các món ngon và trái cây đủ loại.

Ngay từ thời Đức Phật, đã có những sự kiện Ullambana. Theo Kinh Đại Bát Niết bàn, để diệt trừ ác nghiệp của cha mẹ trong bảy kiếp, Vua Bimbisara của Ấn Độ, Trưởng lão Sudatta và Phu nhân Mallika và những người khác đã theo Kinh Ullambana và có năm trăm bát vàng được làm để cúng dường Đức Phật và Tăng đoàn.

Ullam là một thuật ngữ tiếng Phạn được dịch là "để giải cứu khỏi bị treo ngược." Những đau khổ trong ba cõi ác không thể diễn tả bằng lời, nên người ta chỉ dùng việc bị treo ngược như một phép ví von. Bồn hay chậu dùng để chỉ các loại thùng sạch dùng để đựng thức ăn. Trong thời kỳ Ullambana, cúng dường Tăng đoàn từ mười phương nhiều món ngon thanh tịnh đựng trong các loại vật chứa khác nhau có thể cứu cha mẹ kiếp trước của một người khỏi những đau khổ lớn như bị treo ngược. Kết hợp là Ullambana, nghĩa là giải cứu khỏi bị treo ngược ”.

Như được ghi lại trong Đức Phật Nói Kinh Ullambana, vị đại đệ tử của Đức Phật là Maudgalyayana sau khi đạt được thần thông muốn cứu cha mẹ mình khỏi nghiệp xấu để báo đáp lòng tốt của họ. Ngài tìm kiếm bằng thiên nhãn của mình và thấy mẹ anh đã rơi vào cảnh giới ngạ quỷ, chết đói thấu xương, không thể ăn uống gì. Maudgalyayana ngay lập tức đổ đầy gạo vào một cái bát và gửi nó cho mẹ bằng năng lực của mình. Trước sự ngạc nhiên của anh ta, do hậu quả của nghiệp ác của bà, thức ăn đã biến thành tro ngay cả trước khi đến miệng bà. Đại đức Maudgalyayana đã cầu xin Đức Phật cho một cách để cứu mẹ ông khỏi đau khổ như vậy.

Đức Phật nói với Maudgalyayana rằng do nghiệp chướng nặng nề của mẹ Ngài mà chỉ một mình Maudgalyayana không đủ để cứu bà. Vào ngày 15 tháng 7 âm lịch, khi tất cả chư Tôn đức Tăng kết thúc khóa An cư kiết hạ, Ngài phải cúng dường cho Tăng chúng mười phương một trăm loại món ngon. Với sức mạnh của tất cả Tăng đoàn và phước đức từ việc cúng dường đó, Ngài có thể cứu cha mẹ của mình trong kiếp hiện tại và bảy kiếp quá khứ, và những người thân khỏi khổ đau trong ba đường ác.

Đại đức Maudgalyayana đã làm theo lời chỉ dạy của Đức Phật và đã thành công trong việc giải cứu mẹ mình khỏi kiếp ngạ quỷ. Sau đó, ông hỏi Phật rằng liệu những đệ tử của Phật trong tương lai muốn thực hành lòng hiếu thảo có thể thực hiện theo lễ cúng dường Ullambana để giúp đỡ cha mẹ của họ trong hiện tại và trong bảy kiếp quá khứ hay không. Đức Phật trả lời: “Những ai muốn thực hành hạnh từ bi hiếu thảo vì cha mẹ đã sinh thành, cũng như cha mẹ trong bảy kiếp quá khứ, vào ngày mười lăm của tháng bảy, ngày của Chư Phật Thích Ca, ngày Bát Nhã của Tăng, các Ngài nên phát nguyện khiến tuổi thọ của cha mẹ hiện tại được trăm năm không bệnh tật, không phiền não, khổ ưu. Ngoài kinh Vu Lan Bồn ra, còn có một số kinh khác như kinh Nhẫn Nhục, Đại Tập, Tứ Thập Nhị Chương, A Hàm, Tăng Chi … lời lẽ rất thống thiết, sinh động, để lại dấu ấn tâm linh cho người đọc thực thi đạo sống làm người. Ngay trong bản kinh Tứ Thập Nhị Chương đã trình bày rõ quan điểm : “Phàm làm người phụng thờ quỷ thần, không bằng phụng thờ cha mẹ, cha mẹ là vị thần tối thượng”. Còn kinh Đại Tập nói rằng: “Nếu ở đời không có Phật thì hãy theo phụng thờ cha mẹ cũng như phụng thờ Phật”.

Niêm hương lễ Vu Lan tại Tổ đình Quan Âm tu viện, 2019.

Các ghi chép lịch sử cho thấy Triều Lý ở nước ta tôn sùng đạo Phật, từ đời Lý Nhân Tông, sử đã chép việc nhà vua bãi việc ăn Tết Trung nguyên vào rằm tháng 7 để làm lễ Vu Lan bồn.

Lễ Vu Lan đầu tiên được ghi nhận trong sử Việt diễn ra năm Mậu Tuất, niên hiệu Hội Tường Đại Khánh năm thứ 9 (1118). Đại Việt sử ký toàn thư viết: Mùa thu, tháng 7, vua Lý Nhân Tông bãi ăn Tết Trung nguyên vì gặp ngày Lễ Vu Lan bồn, cầu siêu cho Linh Nhân Hoàng thái hậu (tức Thái hậu Ỷ Lan), người vừa qua đời tháng 8 năm trước.

Sau khi vua Lý Nhân Tông qua đời, Lý Thần Tông nối ngôi, năm Mậu Thân, niên hiệu Thiên Thuận thứ nhất (1128), vào tiết Trung nguyên rằm tháng 7, vua ngự điện Thiên An, các quan dâng biểu mừng. Vì hôm ấy là ngày lễ Vu Lan bồn cầu siêu cho vua Nhân Tông nên không đặt lễ yến.

Như vậy, lễ Vu Lan bồn ở thời Lý thường cũng chỉ được các vị vua tiến hành khi vừa có tiên vương hay thái hậu qua đời, còn thông thường, rằm tháng 7, triều đình vẫn tổ chức ăn Tết Trung nguyên.

Ngược về thời Đinh và Tiền Lê, dù triều đình đều tôn sùng đạo Phật, từng phong sư Ngô Khuông Việt làm Tăng thống, rồi Quốc sư, nhưng chưa thấy tổ chức lễ Vu lan. Sử viết vào năm Thiên Phúc thứ 6 (985), tháng 7 âm lịch, ngày rằm là ngày sinh của vua Lê Đại Hành, nên vua sai người làm thuyền giữa sông, lấy tre làm núi giả đặt trên thuyền, gọi là Nam Sơn, rồi bày lễ vui đua thuyền, về sau thành thường lệ đến hết thời Tiền Lê.

Sang đến thời Hậu Lê, Đại Việt sử ký toàn thư chép sự kiện năm Giáp Dần, niên hiệu Thiệu Bình năm thứ nhất (1434), tức ngay năm sau khi Lê Thái Tổ qua đời, vua thứ hai của nhà Lê là Lê Thái Tông, ngày rằm tháng 7 đã mở hội Vu Lan, tha tù tội nhẹ 50 người, cúng dường các sư tụng kinh 220 quan tiền.

Trong thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh, ở Đàng trong, các chúa Nguyễn cũng tôn sùng đạo Phật, trong đó vị chúa thứ hai là Nguyễn Phúc Nguyên được dân chúng gọi là chúa Sãi, chúa Bụt hay chúa Phật. Tuy nhiên, từ thời vua Minh Mạng trở đi, mới thấy những ghi chép về việc nhà vua tổ chức lễ Vu Lan.

Sách Châu bản triều Nguyễn, sử liệu Phật giáo qua các triều đại nhà Nguyễn 143 năm, từ Gia Long 1802 đến Bảo Đại 1945 (Lý Kim Hoa dịch, NXB Khoa học Xã hội, 2004), cho biết: Năm Canh Dần (1830) ngày Vu Lan - rằm tháng 7, vua Minh Mạng cho mở đại trai đàn ở chùa Thiên Mụ, Huế; cho triệu tập chư tăng các tỉnh về dự. Sau trai đàn, vua giao cho Bộ Lễ tổ chức sát hạch chư tăng để cấp độ điệp và giới đao, tuyển chọn được 50 nhà sư.

Bộ quốc sử của triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Đệ nhị kỷ, tập trung chép về việc vua Minh Mạng lập đàn chay ở chùa Thiên Mụ để cúng các chiến sĩ trận vong trong dịp rằm tháng 7. Sách viết: “Vua thương nhớ các tướng sĩ trận vong từ trước và tất cả những ma vô tự, sai lập đàn chay phổ độ thủy lục (dưới nước, trên cạn) ở chùa Thiên Mụ”.

Khi nhà vua đến xem đàn chay, đã bảo các quan đi theo rằng: “Đặt đàn chay chưa biết những u hồn ở âm phủ có được thấm ơn không, chỉ là để tỏ ý trẫm thương nhớ bề tôi mà thôi”.

Đại Nam thực lục cũng viết về việc Bộ Lễ sát hạch các nhà sư sau đàn chay, lấy năm chục người khá thông và hơi thông cho đãi tiệc chay, bạc lạng cùng giới đao và độ điệp rồi cho về.

Rằm tháng 7 năm Minh Mạng thứ 16 (1835), nhà vua lại mở trai đàn ở chùa Thiên Mụ, để tế các tướng sĩ hy sinh khi đánh dẹp ở miền núi phía Bắc và đánh quân Xiêm ở Chân Lạp. Vua sai quyền thự Thống chế Bùi Công Huyên và Biện lý Công bộ Nguyễn Đức Trinh trông coi việc lập đàn. Ngày lễ, vua đến chùa Thiên Mụ, tới trước đàn thờ các tướng sĩ, chính tay rót rượu, sai các quản vệ dâng tế. Thống chế Phạm Văn Điển, Chưởng cơ Lê Văn Thuỵ, trước đây đều đã cầm quân đi đánh dẹp, nên vua sai họ chia nhau dâng rượu các đàn thờ.

Đại Nam thực lục viết: Vua truyền cho các sư tập họp ở chùa Thiên Mụ lập đàn tràng thuỷ lục 21 ngày (gọi là tam thất, tức là ba nhân bảy) để siêu độ vong hồn những quan quân ta đã chết vì việc nước. Vua nói: “Phật giáo tuy huyền vi, chưa chắc đã hiển ứng rõ rệt, nhưng lòng ta nhớ nghĩ đến tướng sĩ, không lúc nào quên. Việc lập đàn chay này cũng là một cách ngụ ý thương xót, chứ chẳng phải dốc lòng mê tín đạo Phật đâu”.

Năm sau, cũng vào tết rằm tháng 7, vua Minh Mạng lại cho đặt một đàn chay thuỷ lục ở chùa Thiên Mụ để siêu độ cho vong linh các quan quân chết trận ở các đạo quân Bắc Kỳ mới được 7 ngày. Sau đó cho bày thêm bài vị, tiếp tục làm chay siêu độ cho các tướng biền, binh lính vì đánh dẹp Phiên An mà chết trận, chết bệnh. Vua Minh Mạng cũng ra lệnh cho quan tỉnh Gia Định sắm nhiều bò, lợn, giấy tiền, mọi thứ lễ phẩm, ban một đàn tế tướng sĩ hy sinh ở đó để tỏ đạo trung hậu.

Sang đến đời vua Thiệu Trị, ngay từ năm Thiệu Trị thứ nhất, nhà vua cũng mở trai đàn không chỉ ở chùa Thiên Mụ mà còn ở các chùa Giác Hoàng ở kinh đô và chùa Quốc Ân Khải Tường ở Gia Định. Sử nhà Nguyễn ghi vào dịp rằm tháng 7 các năm sau, vua Thiệu Trị còn mở trai đàn thủy lục bạt độ ở các chùa Thánh Duyên hoặc chùa Diệu Đế.

Sau khi vua Tự Đức lên ngôi, vào rằm tháng 7 năm đầu tiên đã mở trai đàn ba tuần lễ ở chùa Thiên Mụ để cầu siêu cho vua cha là Thiệu Trị vừa được mai táng trước đó.

Năm Tự Đức thứ 31 (1878), vào rằm tháng 7, vua thiết lễ Vu Lan bồn rất lớn ở chùa Thiên Mụ. Bộ Lễ tâu vua: "Theo lệ đã đến kỳ mở đại trai đàn để chúc hỗ nhà vua”. Nhà vua bảo: "Chúc một người sống lâu không bằng cứu vớt một người chết oan".

Sau đó vua ra lệnh triệu tập chư tăng từ trong Nam ra tới Quảng Bình về kinh đô, lên chùa Thiên Mụ mở hội Vu Lan bạt độ và vua ra lệnh cho các quan ở Thừa Thiên lấy ngày Trung nguyên tức ngày rằm tháng 7 năm đó, khai kinh phổ tế các tướng sĩ trận vong khắp cả Trung Nam Bắc kể từ năm Tự Đức đầu tiên đến lúc đó (1848-1878).

 Lễ Vu lan báo hiếu theo đúng truyền thống Nhà Phật là một nét đẹp, nó làm cho mọi người tự cảnh tỉnh với chính mình mà rèn luyện đạo đức, lối sống, nhất là trong tình hình hiện nay khi mà đạo đức xã hội đang xuống cấp nghiêm trọng. Nghi lễ này nên chăng cần được tổ chức quy mô hơn với hình thức phong phú hơn ở tất cả các chùa trong cả nước để trở thành như ngày Hội truyền thống về sự giáo dục đạo đức nhân cách con người.

​​​​​​​Lễ Vu Lan - Tri ân Thầy Tổ tại Tổ đình Quan Âm tu viện, 2019.

 Mọi người ai rồi cũng sẽ già đi, nếu Lễ Vu lan được tổ chức hàng năm theo một Nghi thức trang trọng, những người già cả trong gia đình ( Ông bà, Cha mẹ) với ngày lễ đó được con cháu dắt đến chùa làm lễ cầu phúc sau khi dự lễ xong về nhà tùy mức độ gia cảnh mà có mâm cơm cúng lễ gia tiên rồi cả nhà ăn uống vui vẻ tưởng cũng làm ấm lòng các bậc cha mẹ lắm lắm, đó cũng là một biện pháp giáo dục con cháu một cách có hiệu quả nhất. Lễ Vu Lan mang một ý nghĩa thật thiêng liêng cao cả, giúp cho con cái nghĩ nhớ đến công ơn cha mẹ, khơi dậy trong lòng họ một tinh thần báo hiếu đáng quý, đáng trân trọng. Người con Phật nhận thức sâu sắc lời Phật, mùa Vu Lan về càng nỗ lực tinh tấn thực hành hạnh hiếu để báo đáp thâm ân của cha mẹ. Thờ kính cha mẹ đã trở thành một đạo lý sống của dân tộc Việt Nam, đồng thời cũng là đạo lý sống của hàng Phật tử khi khẳng định đạo Phật là đạo hiếu.

Một nét đẹp trong ngày Vu lan là chương trình bông hồng cài áo. Trong buổi lễ thiêng liêng ấy, ai còn cha mẹ sẽ sung sướng được cài lên ngực áo một đoá hoa hồng, ai mất mẹ lại buồn tủi cài lên ngực đoá hồng trắng buồn thương. Thế nhưng dù còn cha mẹ hay đã mất thì mỗi người con lúc này đang dâng lên một tình cảm biết ơn mẹ cha sâu lắng, và mỗi người tâm niệm sẽ sống hết lòng với bổn phận làm con hiếu của mình.

Nghi lễ này được tổ chức thành ngày “Hội Vu lan – Báo Hiếu”, tổ chức có truyền thống, tổ chức như một lễ hội tình người, lễ hội tri ân, lễ hội nhân nghĩa này sẽ làm cho xã hội ta ngày càng tốt đẹp hơn.